TƯỢNG GỖ TÂY NGHUYÊN *Thu Loan

 Xứ Thượng

Snptoorsdefgh4108gl 1c23601ca2l1 hmu ga14nh31h3 ú7uá:11lt648 ·

Đã chia sẻ với Công khai

Tượng gỗ dân gian có một vị trí đặc biệt trong văn hóa tâm linh của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên...

TƯỢNG GỖ TÂY NGHUYÊN

*Thu Loan

Tượng mồ hay tượng gỗ?

Nền điêu khắc dân gian Tây Nguyên tập trung thể hiện ở mảng làm tượng. Tượng được đặt ở những nơi mọi người dễ nhìn ngắm nhất: nhà mồ, nhà rông, nhà dài, nơi cầu thang lên xuống, quanh hàng rào, cổng làng… chứ không phải chỉ có “ở nhà mồ” hoặc “ ở giữa nhà rông, chỗ cột ghè rượu” như ông H. viết.

Hãy cứ đến những nhà rông được trang trí nhiều tác phẩm điêu khắc gỗ như nhà rông làng Groi 2 ở xã Ya Hội; nhà rông làng Jro Ktu ở xã Yang Bắc, huyện Đak Pơ; nhà rông làng Tờ Nùng 1 ở xã Ya Ma, huyện Kông Chro; nhà rông làng Leng ở xã Tơ Tung, làng Mơ Hra ở xã Kông Lơng Khơng, huyện Kbang … thì rõ. Tượng ở làng không chỉ có tượng thú mà có cả một số tượng người; người đánh trống, cô gái giã gạo (như tượng trưng bày ở nhà mồ). Tượng ở nhà mồ không chỉ có tượng người mà còn có cả tượng thú: chim, khỉ, rắn, voi, ngựa…(như tượng trưng bày ở làng). Điều đó có nghĩa rằng con người không phân chia lớp tượng dành riêng cho không gian chết (nhà mồ) và lớp tượng dành riêng cho không gian sống (nhà rông, nhà dài, xung quanh làng). Trừ lớp tượng giao hoan và u sầu, ít đặt ở không gian sống (vì sự ý tứ, sở thích, tâm lý… giống như một số cộng đồng khác). Vốn dĩ người Bahnar, Jrai đã xem tượng như tác phẩm nghệ thuật, không chỉ có chức năng, giá trị tâm linh, tâm thức mà còn có chức năng, giá trị làm đẹp, làm tươi mới không gian nên sẵn sàng dùng tượng tô điểm cho môi trường sống.

Tôi đã thấy trong nhà nghệ nhân Unl ở huyện Chư Păh có nhiều tượng như tượng ở nhà mồ: cô gái giã gạo, người đánh trống, người ôm mặt, người uống rượu… Chỉ khác kích cỡ tượng không to mà chỉ có cỡ nhỏ và vừa. Tôi hỏi ông làm tượng để làm gì mà nhiều quá vậy? Ông bảo làm vì thích. Trong làng cũng có nhiều người thích. Có người đổi miếng thịt, túm gạo để lấy tượng thì ông đổi. Có người hỏi xin tượng ông cũng cho. Hay như nghệ nhân Yưk ở huyện Đăk Đoa. Lúc nào rảnh ông lại làm tượng. Đầy các tượng người với vô vàn hình ảnh phong phú sinh động: người đánh chiêng, người ôm trống, vác cuốc, uống rượu… “Để làm đẹp nhà. Nhiều người thích. Nhiều người ngắm”. Nếu ai không tin, hãy cứ thử làm một cuộc phỏng vấn hàng loạt nghệ nhân đi. Tôi cam đoan không một người nào kiêng kị việc đặt tượng gỗ ở nơi mình sống.

Còn vì sao ở nhà mồ lại có nhiều tượng, nội dung phản ánh phong phú hơn ở làng? Ai sống ở Tây Nguyên đều biết để mang được cây gỗ từ rừng về không phải dễ dàng. Đường chưa ra đường. Lối đi thường dốc, gập ghềnh, nhiều cây dại, cỏ gai. Chỉ dùng sức người. Chỉ có chân trần, tay trần. Trong khi gỗ làm tượng là loại gỗ to, có đường kính ít nhất 35 cm trở lên, dài từ 1,2 m - 1,6 m, mới đục đẽo ra được các hình dáng hoạt động phong phú của con người. Muốn lôi, kéo, khênh, bê, vác, đẩy, lăn… khúc gỗ đều mất rất nhiều công sức, phải có sự hợp lực của cả chục thanh niên trai tráng. Như vậy để “tha” được cây gỗ từ rừng đến nhà mồ (nhà mồ thường gần rừng) đã khó lắm rồi, nói chi đến việc “tha” gỗ về làng! Hơn nữa, lễ bỏ mả cũng là khoảng thời gian người Tây Nguyên rảnh rỗi, nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả. Đây là dịp dân làng quây tụ bên nhau. Việc làm tượng phải có ít nhất 2 – 3 người cùng biết làm tượng trở lên (chưa kể lúc mang cây gỗ về mất rất nhiều nhân lực). Như vậy, chỉ có trong lễ bỏ mả việc làm tượng mới dễ dàng, thuận lợi hơn các thời điểm khác trong năm. Vậy nên tượng ở làng ít, đơn điệu, thiên về tượng thú (tượng thú không cần làm bằng gỗ to) cũng là lẽ đương nhiên.

Nói tóm lại: Tượng đặt ở nhà mồ thì gọi TƯỢNG MỒ vì khi làm và đặt tượng ở đây, ngoài chức năng làm đẹp nhà mồ thì tượng còn mang thêm chức năng, giá trị tâm linh, thay người sống làm các nghĩa cử với người chết. Tượng mồ chỉ là một bộ phận của TƯỢNG GỖ. Không thể đồng nhất TƯỢNG GỖ chính là TƯỢNG MỒ, chỉ được trưng bày ở NHÀ MỒ. Thực tế cho thấy không phải ngẫu nhiên mà nghệ nhân Ksor Nao đã làm cả trăm bức tượng đặt trong khu vườn nhà mình trước khi đô thị hóa, trước khi du lịch phát triển, trước khi được nhà văn Hoàng Thanh Hương động viên ông đầu tư khu vườn thành khu ẩm thực văn hóa dân gian. (Giờ đây khu nhà hàng ẩm thực này rất nổi tiếng ở thành phố Pleiku). Không phải ngẫu nhiên, cố họa sĩ, nhà điêu khắc Nguyễn Văn Nhâm, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Gia Lai đã sáng tác nhiều tác phẩm dựa trên phong cách tượng gỗ Tây Nguyên. Không phải ngẫu nhiên, nhiều bức tượng của nghệ nhân làm tượng chẳng khác gì tác phẩm của một nhà điêu khắc thực thụ. Không phải ngẫu nhiên, nhiều tổ chức, chủ nhân đã dùng nhiều sản phẩm tượng gỗ để trang trí sân vườn, không gian kinh doanh, được nhiều người yêu thích. Càng không phải ngẫu nhiên, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Phong mới xuất bản tập sách ảnh, hoàn toàn là ảnh tượng ở các khu nhà mồ nhưng lại có tên: “TƯỢNG GỖ TÂY NGUYÊN”. Và cuối cùng vẫn là câu trả lời từ cuộc sống.

Nếu văn hóa gượng ép, áp đặt, theo thời gian tất yếu bị đào thải. Đằng này, tượng gỗ đang TỰ PHÁT trở về đời sống nhộn nhịp hôm nay, được đông đảo công chúng yêu quý, đón nhận. Đã đến lúc chúng ta phải xóa bỏ mặc định sai lầm coi tượng gỗ là tượng mồ. Phải trả lại những giá trị đích thực cho TƯỢNG GỖ TÂY NGUYÊN. Đó chính là những tác phẩm điêu khắc bằng gỗ mang nhiều ý nghĩa, giá trị tinh thần. Như vậy, nó phải được trưng bày ở nhiều nơi, nhiều lúc, nhiều môi trường, miễn là nó đẹp, có kích thước phù hợp với không gian, mục đích sử dụng và sở thích của người sử dụng chúng.

...

Thu Loan

*Trích đoạn trong bài https://thanhnien.vn/lai-noi-chuyen-tuong-go-tay-nguyen...

Xem thông tin chi tiết

Tất cả cảm xúc:

41Nguyễn An Dân, Hoang Linh và 39 người khác

6

2

Thích

Bình luận

Chia sẻ

Xem thêm bình luận

Bính Ngọ

Rất hay anh

• 1 ngày
• Thích
• Trả lời
• Ẩn

Tác giả

Xứ Thượng

Bính Ngọ Cám ơn em luôn đồng hành với buôn làng !